„Mam na Pana nowy zamach…”

Mam to! Dziś przyszła paczka z Łodzi, a w niej trzy tomy korespondencji Jerzego Giedroycia z historykami i świadkami historii z lat 1946–2000. Łącznie około 3000 stron druku. Listy te są bezcennym źródłem dla badaczy dziejów historiografii polskiej drugiej połowy XX w. Ależ się cieszę! 

Publikacja dostępna jest także w postaci e-booka.

O (bez)sensie zniesienia habilitacji

„W latach 60., kiedy byłem młodszy i głupszy, fascynował mnie system anglosaski, z jednym tylko stopniem naukowym oraz konkursowym obsadzaniem stanowisk naukowych i dydaktycznych. Po bliższym wejrzeniu w ten system podziwiam jego sprawność i wydajność, ale fascynacji się wyzbyłem. Nabrałem konserwatywnego uznania dla modelu europejskiego. W czasach gierkowskich już tego modelu zdecydowanie broniłem i opierałem się próbom jego rewidowania.

Dlaczego?

Skłoniły mnie do tego następujące motywy. W krajach anglosaskich uczelnie wyższe, nawet finansowane przez państwo, są całkowicie niezależne i autonomiczne. W USA nie ma ministerstwa nauki, nie ma ustawy o szkołach wyższych i stopniach naukowych żadne władze nie nadają tytułów profesorskich. Wszystkie regulacje są wynikiem dobrowolnego porozumienia wiodących uczelni i bazują na ich autorytecie. W tych warunkach praktycznie nie jest możliwa ingerencja w procesy formowania kadr naukowych spoza uczelni, protekcjonizm polityczny czy populistyczny. W Europie inaczej, tradycja preferuje etatyzm, władze państwa regulują model uczelni, tryb promowania kadry, kontrolują mianowania profesorskie. Jest tu wielkie pole do politycznego, pozamerytorycznego, zabójczego dla nauki protekcjonizmu. Uczelnie broniły się przed tym właśnie systemem uzależnienia awansu kadry od środowiska, między innymi habilitacją. Próba pożenienia amerykańskiego systemu z europejskim etatyzmem musi – w moim przekonaniu – prowadzić do biurokratycznej deformacji, do wyhodowania bezpłodnego naukowo potworka. Obawiam się, że współczesne polskie reformy szkolnictwa wyższego i nauki, niszczące tradycję i wojujące z rzekomą supremacją starej profesury, ku temu zmierzają”.

A. Werblan , R. Walenciak, Polska Ludowa. Postscriptum, Warszawa 2019, s. 229-230

Po drogach uczonych

Dzisiejszy zakup: Po drogach uczonych. Z członkami Polskiej Akademii Umiejętności rozmawia A.M. Kobos, t. 1-5, Kraków 2007-2012

A w pięciu grubych tomach wiele rozmów z historykami różnych specjalności i bliskimi nam filologami czy literaturoznawcami oraz archeologami. Znajdziemy tu m.in. nazwiska Stanisława Grodziskiego, Gerarda Labudy, Stanisława Mossakowskiego, Jana Mariana Małeckiego, Mariana Biskupa, Marii Boguckiej, Juliusza Domańskiego, Adama Małkiewicza, Janusza Małłka, Juliana Maślanki, Teresy Michałowskiej, Andrzeja K. Tomczaka, Wojciecha Wrzesińskiego, Jerzego Axera, Andrzeja Borowskiego, Aliny Nowickiej-Jeżowej, Jerzego Kłoczowskiego, Lecha Leciejewicza, Jana Ostrowskiego, Jerzego Strzelczyka, Henryka Samsonowicza, Stanisława Stabryły, Lecha Szczuckiego, Janusza Tazbira, Józefa Wolskiego, Zenona Woźniaka, Jerzego L. Wyrozumskiego, Teresy Kostkiewiczowej, Jadwigi Krzyżaniakowej, Zofii Kurnatowskiej, Jerzego Limona czy Jadwigi Puzyniny. Mnóstwo ciekawej lektury!

Wspomnienia historyków

Bibliografia książek wspomnieniowych polskich historyków. Zestawienie z pewnością jest niepełne, dlatego mile widziane będą wszelkie uzupełnienia.
Interesują mnie przede wszystkim publikacje książkowe, nie uwzględniam natomiast wypowiedzi czy wywiadów prasowych, publikowanych w gazetach codziennych czy tygodnikach.

1. Bajer M., Blizny po ukąszeniu, Warszawa 2005
2. Barański M., Wspomnienia 1943-1989, Warszawa 2020
3. Bartoszewski W., ...mimo wszystko. Wywiadu rzeki księga druga (rozmowy z M. Komarem), Warszawa 2008
   
4. Bartoszewski W., Jesień nadziei: warto być przyzwoitym, Lublin 1984; 1986
5. Bartoszewski W., Moja Jerozolima, mój Izrael. Władysław Bartoszewski w rozmowie z Joanną Szwedowską (posłowie A. Paczkowski), Warszawa 2005
6. Bartoszewski W., O Niemcach i Polakach. Wspomnienia. Prognozy. Nadzieje, Kraków 2010
7. Bartoszewski W., Warto być przyzwoitym. Szkic do pamiętnika, Warszawa 1988
8. Bartoszewski W., Warto być przyzwoitym. Teksty osobiste i nieosobiste, Poznań 1990
9. Bartoszewski W., Wywiad rzeka (rozmowy z M. Komarem), Warszawa 2006
10. Bartoszewski W., Życie trudne, lecz nie nudne. Ze wspomnień Polaka w XX wieku (rozmowy przeprowadził A. Friszke), Kraków 2010
11. Biografia człowieka. O roli przypadku i ludzkim losie, rozmawiają Jan Kieniewicz i ksiądz Stanisław Rabiej, Warszawa 2023
    
12. Bobrzyński M., Z moich pamiętników, t. 1-2, Wrocław 2006
    
13. Borejsza J.W., Ostaniec czyli ostatni świadek, Warszawa 2018 
14. Brodowska-Kubicz H., Z chłopskiej łąki. Wspomnienia, Łódź 1994
    
15. Chłędowski K., Pamiętniki, t. 1: Galicja (1843-1880), Wrocław 1951
16. Chłędowski K., Pamiętniki, t. 2: Wiedeń (1881-1901), Wrocław 1951
17. Czapliński W., Dziennik z lat 1958-1981, red. T. Siewierski, Warszawa 2024
    
18. Czapliński W., Szkoła w młodych oczach, Kraków 1982
    
19. Droga przez mękę. Z profesor Marią Turlejską rozmawia R. Socha, „Zeszyty Historyczne” z. 83 1988, s. 74-82
20. Duby G., Geremek B., Wspólne pasje, rozmowy przeprowadził Ph. Sainteny, Warszawa 1995
21. Friszke A., Zawód: historyk, rozmawiają J. Olaszek, T. Siewierski, Warszawa 2022
22. Gapski H., Historyk wobec siebie i przeszłości. Rozmowy z Jerzym Kłoczowskim [w:] Historiae peritus. Księga Jubileuszowa Profesora Jerzego Kłoczowskiego, cz. II, red. H. Gapski, Lublin 1998
23. Geremek / Vidal. Rozmowy, Warszawa 2015
24. Gierowski J.A., Dziennik. 1 września 1981-13 grudnia 1981, Kraków 2011 
25. Górski K., Autobiografia naukowa, Toruń 2003
26. Grodziski S., Klio, córka Mnemosyne, kelnerka z „Kopciuszka”, Kraków 2014
27. Gross J.T., Pawlicka A., …bardzo dawno temu, mniej więcej w zeszły piątek…, Warszawa 2018
28. Historiografia PRL - stwierdzenia, korekty, rewizje. Rozmawiali z Norbertem Kołomejczykiem - Ludwik Krasucki, Adam Światło, "Nowe Drogi" 42 (1988), nr 7, s. 127-139
29. Holzer J., Historyk w trybach historii. Wspomnienia, Kraków 2013
30. Jabłonowski A., Autobiografia, wyd. F. Bujak, „Kwartalnik Historyczny”, 53 (1939-1945), s. 8-49
31. Jasienica P., Pamiętnik, Warszawa 2007 
32. Kalicka F., Dwa czterdziestolecia mojego życia : wspomnienia 1904-1984, posłowie F. Tych, Warszawa 1989
33. Kieniewicz J., O drodze naukowej i sensie prowadzonych badań [w:] tegoż, Ekspansja – kolonializm – cywilizacja, Warszawa 2007 
34. Kieniewicz J., Rozliczenie. Doświadczenia i praktyki 1976-1996, Warszawa 2015
    
35. Kieniewicz S., Pamiętniki, do druku przygotował J. Kieniewicz, Kraków 2021
36. Kleszczyński L., Pamiętnik z lat dziecinnych i młodzieńczych, t. 1-2, Warszawa 1996-1997
37. Konarski K., Dalekie a bliskie. Wspomnienia szczęśliwego człowieka, Wrocław 1965 
38. Konopczyński W., Dziennik 1918-1921, cz. I i II, opr. P. Biliński, E. Plichta, Warszawa 2016
39. Konopczyński W., Dziennik 1922-1926, cz. I i II, opr. P. Biliński, E. Plichta, Warszawa 2021
    
40. Kormanowa Ż., Ludzie i życie, Warszawa 1982
41. Kozłowska-Budkowa Z., Wspomnienia z lat 1893-1923, Kraków 2018
42. Kula M., Jerzy Jedlicki historyk nietypowy, Warszawa 2018
43. Kula M., Mimo wszystko bliżej Paryża niż Moskwy. Książka o Francji, PRL i o nas, historykach, Warszawa 2010
44. Kula M., O co chodzi w historii?, Warszawa 2008
45. Kula M., Wizytówka historyka, Warszawa 2020
    
46. Kula W., Dziennik czasu okupacji, Warszawa 1994
47. Kula W., Moja edukacja sentymentalna [w:]  tegoż, Wokół historii, Warszawa 1988 
48. Kula W., Rozdziałki, opr. N. Assorodobraj-Kula, M. Kula, Warszawa 1996
    
49. Lanckorońska K., Wspomnienia wojenne 22 IX 1939 – 5 IV 1945, Kraków 2002 
50. Łętowski L., Wspomnienia pamiętnikarskie, opr. H. Barycz, Wrocław 1952 
51. Łopieńska B.N., Książki i ludzie. Rozmowy, Warszawa 1998
52. Manteuffel T., Historyk wobec historii. Rozprawy nieznane. Pisma drobne. Wspomnienia, Warszawa 1976
53. Marian Małowist o historii i historykach, „Res Publica” 7 (1988) 
54. Maliszewski K., Droga chłopaka z Rudnik na Uniwersytet Mikołaja Kopernika. Wspomnienia, Toruń 2023 
55. Maternicki J., Z historiografią przez życie. Notatki do autobiografii naukowej, wyd. P. Sierżęga, Rzeszów 2024
    
56. Mączak A., Historia jest we mnie, Warszawa 2004
57. Mączak A., Tygielski W., Latem w Tocznabieli, Warszawa 2000
58. Modzelewski K., Zajeździmy kobyłę historii. Wyznania poobijanego jeźdźca, Warszawa 2013
59. Pajewski J., Przeszłość z bliska. Wspomnienia, Warszawa 1983
    
60. Pomian K., Wśród mistrzów i przyjaciół, Gdańsk 2018
61. Pleskot P., Góry i teczki: opowieść człowieka umiarkowanego. Biografia mówiona Andrzeja Paczkowskiego, Warszawa 2019
62. Po drogach uczonych. Z członkami Polskiej Akademii Umiejętności rozmawia A.M. Kobos, t. 1-6, Kraków 2007-2017
63. Pospieszalski K.M., „To wszystko przeżyłem…”. Wspomnienia, red. P. Grzelczak, B. Rudawski, M. Wagińska-Marzec, Poznań 2020 
64. Rostworowski E. [et al.], Jak zostałem historykiem, „Dzieje Najnowsze” 5 (1973), nr 4
    
65. Roszkowski W., Jeszcze nic straconego, rozmawia A. Orzelska-Strączek, Kraków 2022
    
66. Ryszka F., Pamiętnik inteligenta, t. 1-2, Warszawa 1994
67. Serczyk J., Minęło życie, Toruń 1999
    
68. Samsonowicz H., Sowa A., Świadek epoki. Wywiad rzeka, Bellona, Warszawa 2009
69. Sobczak J., Zmierzch ery Gorbaczowa i triumf Jelcyna. Mój znikający świat... (z „Dziennika moskiewskiego” 1990-1992), Warszawa 2012
    
70. Sobczak J., Warszawski epizod w życiu profesora Antoniego Czubińskiego. Z kart dziennika 1971-1974, Poznań 2005
71. Stefan Kieniewicz – Henryk Wereszycki. Korespondencja z lat 1947-1990, opr. E. Orman, Kraków 2013 
72. Stobiecki R., Siewierski T., Zamiast pamiętnika. Rozmowy o historii, rybach i nie tylko, Warszawa 2023
73. Szarota T., Duma i wstyd. O historii i potrzebie pamiętania, rozmawiają E. Marat, M. Wójcik, Warszawa 2025
74. Śliwowska W., Śliwowski R., Rosja – nasza miłość, Warszawa 2008 
75. Śreniowska K., Moje życie, opr. J. Kolbuszewska, R. Stobiecki, Łódź 2018
    
76. Tazbir J., Długi romans z muzą Klio, Warszawa 2007
77. Tradycje i współczesność. Księga pamiątkowa Instytutu Historycznego Uniwersytetu Warszawskiego, 1930-2005, Warszawa 2005
78. Tyc T., Pamiętnik, Poznań 1931
79. Tyrowicz M., W poszukiwaniu siebie... Wspomnienia i refleksje, t. 1-2, Lublin 1988
    
80. Uczeni przed lustrem, wyd. T. Bętkowska, E. Dziwisz, Kraków 2006
    
81. Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu. Wspomnienia pracowników, red. A. Tomczak, Toruń 1995
82. Walicki A., Idee i ludzie. Próba autobiografii, Warszawa 2020
83. Walka o dobra kultury. Warszawa 1939-1945, red. S. Lorenz, t. 1-2, Warszawa 1970
84. Werblan A., Walenciak R., Polska Ludowa. Postscriptum, Warszawa 2019
85. Wereszycki H., Historyk sam o sobie, „Kwartalnik Historii Nauki i Techniki” 31 (1986), nr 3-4, s. 642-663
86. Wśród ksiąg. Z Gerardem Labudą rozmawia Tomasz Agatowski [w:] Aere perennius. Profesorowi Gerardowi Labudzie dnia 28 XII 2001 roku w hołdzie, Poznań 2001 
87. Zaporowski Z., Mistrzowie, koledzy i przechodnie, Brzezia Łąka 2024
88. Zawadzki R.M., Jak zostałem mediewistą i co z tego wynikło?, [w:] Pars Aquilae parsque Leonis: Prace ofiarowane Profesorowi Zenonowi Piechowi w siedemdziesiątą rocznicę urodzin, wyd. W. Drelicharz, A. Marzec, M. Rokosz, J. Rogulski, M. Starzyński, Kraków 2025
    
89. Zieliński T., Autobiografia. Dziennik 1939-1944, Warszawa 2005
90. Zieliński Z., Powroty minionego czasu zagnieżdżone w pamięci, wstęp i oprac. naukowe R. Łatka, Warszawa 2020 
91. Zrozumieć przeszłość. Z Bronisławem Syzdkiem o jego losach i dziejach PRL rozmawia Leon Wiarecki, Warszawa 1998
92. Żywoty historyczne. Tadeusz Łepkowski, Marian Małowist, Janusz Tazbir, Aleksander Gieysztor w wywiadach z lat 1986-1989, wyd. R. Stemplowski, Kęty 2020
    

W. Stoczkowski, Ludzie, bogowie i przybysze z kosmosu

Książka francuskiego etnologa polskiego pochodzenia opowiada o irracjonalności i paranauce, czyli m.in. o tym, skąd wzięli się turbolechici (choć bezpośrednio nie ma tu do nich żadnego odniesienia). Stoczkowski opowiada o tym, dlaczego wyznawców teorii pseudonaukowych nie da się przekonać do myślenia według nas racjonalnego, czyli zgodnego z naukową dyscypliną. Stara się też wyjaśnić źródła tego fenomenu społecznego i – jako antropolog – zachęca do spojrzenia na naszych adwersarzy jak na Innego, reprezentującego różny od naszego system norm określających, czym jest racjonalność. Tekst ten polecam wszystkim, którzy chcieliby zrozumieć, dlaczego wszelkie dyskusje z turbosłowianami są tak frustrująco jałowe.

W. Stoczkowski, Ludzie, bogowie i przybysze z kosmosu, przeł. R. Wiśniewski, Warszawa 2005

„Fantazmat Wielkiej Lechii”

Fantazmat to, według „Słownika języka polskiego” W. Doroszewskiego, „wytwór fantazji, wyobraźni; przywidzenie, urojenie, halucynacja”. Takim właśnie fantazmatem, lansowanym przez pseudohistoryków-amatorów, jest Imperium Wielkiej Lechii. Wielkolechici promują się głównie w mediach społecznościowych, coraz śmielej wdzierają się jednak także na rynek wydawniczy i do czasopism, niekiedy nawet do tych o pewnej renomie naukowej.

Bibliografia publikacji książkowych budujących mit Wielkiej Lechii liczy już przynajmniej kilkanaście pozycji, jednak środowisko naukowe dotychczas może przeciwstawić temu zjawisku dopiero dwie monografie. Pierwszą była praca (nieco eklektyczna w charakterze) doktoranta UW Romana Żuchowicza „Wielka Lechia. Źródła i przyczyny popularności teorii pseudonaukowej okiem historyka” (Wydawnictwo Naukowe Sub Lupa, Warszawa 2018). Druga to ukazujący się w tych dniach „Fantazmat Wielkiej Lechii. Jak pseudonauka zawładnęła umysłami Polaków” Artura Wójcika, autora blogu Sigillum Authenticum (Wydawnictwo Napoleon V, Oświęcim 2019).

Co ciekawe, obie te książki napisane zostały przez młodych historyków. Uczeni utytułowani, z różnych zapewne powodów, niechętnie wdają się w tego rodzaju polemiki. Część historyków zabierających głos w tej sprawie uważa, iż próba przeniesienia tego rodzaju dyskusji na grunt naukowy byłaby zabiegiem chybionym, legitymizującym w jakiś sposób owe fantazmaty, co do meritum zaś zasadniczo niemożliwym, a w najlepszym razie jałowym. Przyjmują oni, iż analizując, wyjaśniając i prostując – nazwijmy rzecz po imieniu – pseudohistoryczne bzdury, lepiej pozostawiać je na marginesie nauki, tam, gdzie ich miejsce. Wydaje się jednak, że milczenie akademików wobec paranauki nie przynosi dobrych rezultatów w żadnej dyscyplinie (nie bez powodu obaj Autorzy stawiają na jednaj płaszczyźnie turbolechitów, płaskoziemców i antyszczepionkowców), zachęcając jedynie pseudo-uczonych do coraz śmielszego głoszenia swoich nie mających żadnych naukowych podstaw teorii. Z tego względu obie wspomniane publikacje wypełniają ważną lukę w naszej literaturze historycznej.

„Fantazmat Wielkiej Lechii” to książka z dobrym umocowaniem metodologicznym i naukowym, w swej zasadniczej części mająca charakter raczej historyczno-publicystyczny, popularnonaukowy. Adresowana jest do szerszej publiczności. Odmienną metodę pracy przyjął Roman Żuchowicz, który w swoim tekście ściśle trzyma się naukowej dyscypliny, opatrując wywód erudycyjnym komentarzem, w znacznych partiach tekstu czyniąc ekskursy w kierunku archeologii, genetyki czy językoznawstwa. Książka ta adresowana jest raczej do osób z wykształceniem historycznym. Różnica pomiędzy obiema publikacjami polega też na tym, że o ile R. Żuchowicz na warsztat wziął przede wszystkim teorie Janusza Bieszka, o tyle A. Wójcik próbuje zmierzyć się całościowo ze zjawiskiem turbosłowiaństwa.

Wybór perspektywy, z której obserwuje się problem oraz metodologii, według jakiej się go bada i opisuje, należy oczywiście do Autorów, a każdy z czytelników musi sam ocenić, która z nich lepiej odpowiada jego indywidualnym gustom, potrzebom czy zainteresowaniom. W mojej opinii obie wspomniane książki są komplementarne i dobrze jest czytać je łącznie, zaczynając od „Fantazmatu”, który stanowi dobre, popularne wprowadzenie do problematyki wielkolechickiej.

Dyskusje z wyznawcami pseudonaukowych konfabulacji mają najczęściej charakter wysoce emocjonalny, rzadko zaś merytoryczny, o czym może przekonać się każdy czytelnik „Fantazmatów”, a także blogu Sigillum Authenticum. Książka Artura Wójcika wyrosła z takich właśnie dyskusji z tezami głoszonymi przez apostołów wiary turbolechickiej, przede wszystkim Pawła Szydłowskiego, Janusza Bieszka, Czesława Białczyńskiego czy Mariana Nosala.

Osobiście tyleż współczuję obu Autorom trudu przedzierania się przez to grzęzawisko nonsensu, co i podziwiam ich wytrwałość w tym dziele. Wytrwałość w demaskowaniu pseudohistorycznych niedorzeczności tym bardziej godna jest podziwu, że generuje wielkie koszty emocjonalne dla tych, którzy się tego zadania podejmują, jako że turbolechici nie znają ograniczeń rzucaniu oskarżeń, inwektyw i w stosowaniu mowy nienawiści pod ich adresem. Z tego względu jest to praca tym bardziej trudna, tym bardziej jednak też potrzebna.

#PowiedzTakNauce.