K. Hurlock, Tam, dokąd ciągną tłumy

Miejsca obdarzone aurą świętości, zarówno te rozsławione na cały świat, jak i te znane jedynie lokalnym wspólnotom, tworzą na mapie globu gęstą, wielowarstwową sieć. Jedne wyrastają w centrach religijnych tradycji, inne pozostają na ich uboczu, nie pretendując do większego znaczenia w szerokiej perspektywie. Spotykamy sanktuaria tonące w przepychu i bogactwie, ale także skromne kaplice czy niepozorne zakątki pozbawione jednoznacznej symboliki religijnej, których duchowy wymiar nie wynika z monumentalnej formy, lecz z historii i pamięci, jakie wiąże z nimi lokalna tradycja. Takich miejsc istnieją tysiące – różnorodnych, a jednak połączonych wspólnym doświadczeniem sacrum.

Kathryn Hurlock snuje opowieść o dziejach pielgrzymowania, prowadząc czytelnika przez dziewiętnaście miejsc uznawanych za święte w różnych zakątkach świata – od Chin przez Indie, starożytne Delfy, Jerozolimę, Mekkę, Rzym, Konstantynopol, szkocką Ionę, iracką Karbalę, Meksyk, Amerykę Północną, Angolę, Francję aż po Argentynę, Japonię i Nową Zelandię. Interesuje ją nie tylko sama praktyka wędrowania ku sacrum, lecz także to, jak te przestrzenie, naznaczone religijną wyobraźnią i pamięcią, oddziaływały na wspólnoty w kolejnych epokach. Jej narracja odsłania więc, w jaki sposób ruch pielgrzymkowy oraz symboliczna moc tych lokacji współtworzyły społeczne wyobrażenia, kształtowały kulturę i wpływały na polityczne konfiguracje od starożytności po czasy najnowsze. Bo wędrówki do miejsc świętych dla danej kultury czy społeczności, jak dowodzi Hurlock, mają taką moc. Wystarczy wspomnieć, iż reformacja rozpoczęła się od wyprawy Marcina Lutra do Rzymu w 1511 roku.

Wraz z Autorką pielgrzymujemy przez kraje, kontynenty i epoki, by zrozumieć ten fenomen kulturowy. Dla czytelników pozostających w kręgach wielkich religii monoteistycznych pewnym zaskoczeniem może być wiadomość, iż obyczaj pielgrzymowania znany był już w starożytności, a także w kulturach tradycyjnych (np. wśród rdzennych mieszkańców Ameryk) czy w religiach politeistycznych. Jest to fenomen uniwersalny dla wszystkich cywilizacji naszej planety, na swój sposób łączący kulturowo całą ludzkość. Gdy szukamy tego, co wspólne nam wszystkim, wędrowanie do miejsc świętych uznać musimy za jeden z najważniejszych tego rodzaju czynników.

Choć pielgrzymowanie chcielibyśmy kojarzyć przede wszystkim z doświadczeniem duchowym, nie sposób pominąć faktu, że od wieków stanowi ono również rozbudowaną gałąź gospodarki. Wokół miejsc uznawanych za święte wyrasta cały ekosystem usług i handlu: stragany z żywnością, amuletami, cudownymi lekami czy pamiątkami, sieć noclegów, przewodnicy wskazujący najważniejsze punkty, które pielgrzym musi odwiedzić, a nawet organizatorzy rozrywek o charakterze zdecydowanie świeckim (włączając w to usługi prostytutek).

Co więcej, tam, gdzie gromadzą się rzesze ludzi, nieuchronnie pojawia się także ciemniejsza strona pielgrzymowania: tłok sprzyjający wypadkom, wśród zgromadzonych łatwo rozprzestrzeniają się choroby zakaźne, a anonimowość tłumu bywa dogodnym środowiskiem dla drobnych i poważniejszych przestępstw. Paradoksalnie jednak śmierć, która może dosięgnąć pielgrzyma w drodze lub w samym miejscu świętym, nie jest przez wiernych postrzegana jako zło. Przeciwnie, w przekonaniu wielu stanowi ona niemal uprzywilejowaną formę przejścia, moment, który dzięki wyjątkowości miejsca i intencji wędrówki ma prowadzić bezpośrednio ku zbawieniu.

Sacrum nie istnieje w próżni, zawsze splata się z profanum, a pielgrzymkowe szlaki są jednym z najbardziej wyrazistych przykładów tego przenikania. Do tych przestrzeni przybywali nie tylko pątnicy, lecz także chorzy poszukujący uzdrowienia oraz żebracy liczący na hojność wiernych, tworząc wielobarwną, niejednorodną społeczność skupioną wokół miejsc obdarzonych religijną mocą. I o tym wszystkim pisze Kathryn Hurlock w swojej pasjonującej książce.